C jak Centra Transferu Technologii

Rozwój innowacyjnej gospodarki nie dzieje się w próżni – opiera się na skutecznej translacji wyników badań naukowych na praktyczne rozwiązania rynkowe. Dla wielu badaczy kluczowym wyzwaniem pozostaje odpowiedź na pytanie, w jaki sposób przekształcić sukces laboratoryjny w produkt lub usługę, z której skorzysta społeczeństwo. Odpowiedzią na to zapotrzebowanie mogą być Centra Transferu Technologii (CTT).

CTT to wyspecjalizowana jednostka uczelni, stanowiąca zinstytucjonalizowany pomost między laboratorium a rynkiem. W odróżnieniu od klasycznych działów administracyjnych, centrum funkcjonuje na styku dwóch zupełnie różnych ekosystemów: akademickiego, rządzącego się paradygmatem odkrycia, weryfikacji i publikacji, oraz biznesowego, w którym kluczowe są rentowność, czas wdrożenia i skalowalność. Zadaniem centrum jest skuteczne przetłumaczenie języka nauki na język wartości ekonomicznej.

Dlaczego powstały Centra Transferu Technologii?

Impulsem do stworzenia jednostek Centrów Transferu Technologii była diagnoza postawiona po akcesji Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. wskazująca, że choć krajowa nauka reprezentowała światowy poziom owa jakość nie przekładała się na wysoki wskaźnik komercjalizacji wyników badań naukowych. Wynalazki, zamiast trafiać do przemysłu, często lądowały w przysłowiowej szufladzie zaraz po obronie doktoratu czy publikacji w prestiżowym czasopiśmie.

Główną przyczyną był systemowy rozdźwięk. Naukowcy, skupieni na rozwiązywaniu skomplikowanych problemów badawczych, rzadko dysponowali czasem, wiedzą dotyczącą funkcjonowania rzeczywistości biznesowej, siecią kontaktów oraz narzędziami niezbędnymi do prowadzenia trudnych negocjacji. Centra Transferu Technologii powstały, aby wypełnić tę lukę kompetencyjną i pomóc technologiom pokonać najtrudniejszy etap rozwoju projektu. To ten specyficzny moment, w którym kończy się finansowanie z publicznych grantów na badania podstawowe, a sam wynalazek wciąż jest na zbyt wczesnym etapie (zbyt wysokie ryzyko technologiczne), by przyciągnąć fundusze z sektora prywatnego lub funduszu inwestycyjnego.

Podstawa prawna i elastyczność organizacyjna

Działalność CTT w Polsce osadzona jest w solidnych ramach prawnych. Przełomowym aktem prawnym wprowadzającym do polskiego porządku prawnego określenie centrum transferu technologii stała się Ustawa o szkolnictwie wyższym z 27.07.2005 r. (Dz. U. 2005 nr 164 p. 1365). Jej art. 86. stanowił, iż celu lepszego wykorzystania potencjału intelektualnego i technicznego uczelni oraz transferu wyników prac naukowych do gospodarki, uczelnie mogą prowadzić centra transferu technologii. Celem wprowadzenia tych przepisów było umożliwienie sprzedaży lub nieodpłatnego przekazywania wyników badań i prac rozwojowych do gospodarki. Ustawa dopuszczała utworzenie CTT w dwóch formach prawnych, czyli: w formie jednostki ogólnouczelnianej działającej w oparciu o regulamin zatwierdzony przez senat uczelni, albo w formie spółki handlowej lub fundacji w oparciu o odpowiednie dokumenty ustrojowe. Ustawa ta została szeroko znowelizowana w 2011 r. kiedy to dodano art. 86a–86c ustanawiający możliwość powołania spółki celowej w celu komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych tworzy spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółkę akcyjną, Ustawa ta została uchylona wraz z wejściem w życie nowego aktu prawnego regulującego kwestie funkcjonowania uczelni wyższych i nauki w Polsce tj.  obecnie obowiązującej Ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. (Dz. U. 2018. P. 1668). Już art. 11 tej ustawy wymienia jako jedno z podstawowych zadań uczelni wyższej transfer wiedzy i technologii do gospodarki.

Kolejno Rozdział 6. Komercjalizacja wyników działalności naukowej oraz know-how w artykule 148 wprost zobowiązuje uczelnie do działań na rzecz praktycznego wykorzystania wyników badań w gospodarce stanowiąc, iż centrum transferu technologii tworzy się w celu komercjalizacji bezpośredniej, polegającej na sprzedaży wyników działalności naukowej lub know-how związanego z tymi wynikami albo oddawaniu do używania tych wyników lub know--how, w szczególności na podstawie umowy licencyjnej, najmu oraz dzierżawy. Podobnie do regulacji zawartych w poprzednio obowiązującej Ustawie, w centrum transferu technologii tworzy się rady nadzorujące, których skład i kompetencje określone są w ich regulaminach. Dyrektora centrum transferu technologii zatrudnia rektor po zasięgnięciu opinii senatu spośród kandydatów przedstawionych przez ich rady nadzorujące.

Jak CTT wspiera naukowca w praktyce?

Jako wewnętrzna jednostka ogólnouczelniana Centrum Transferu Technologii skupia się na doradztwie, ochronie patentowej i zarządzaniu własnością intelektualną wewnątrz struktury uniwersytetu lub politechniki. Jego aktywność ma prowadzić do optymalnego wykorzystania potencjału intelektualnego, technicznego, technologicznego i infrastrukturalnego uczelni.

Rola CTT polega na przejęciu ciężaru formalno-biznesowego transakcji, pozwalając naukowcowi pozostać w roli twórcy i eksperta merytorycznego. CTT zarządza relacjami, kontraktami i procesami towarzyszącymi komercjalizacji. Poniższe zestawienie obrazuje zakres zaangażowania badacza oraz CTT na ścieżce komercjalizacji technologii.

Gdy technologia jest gotowa do konfrontacji z rynkiem, CTT rekomenduje jedną z dwóch głównych ścieżek:

1. Licencjonowanie lub sprzedaż praw: Idealne, gdy istnieją już duże firmy zainteresowane gotowym rozwiązaniem. CTT negocjuje warunki udostępnienia praw do patentu. Uczelnia i badacz nie ponoszą ryzyka biznesowego – pobierają opłaty wstępne i procent od przyszłej sprzedaży produktów opartych na ich wynalazku.
2. Spółka spin-off / spin-out: Często stosowana w przypadku technologii przełomowych (disruptive), w które zachowawczy przemysł boi się zainwestować. W tej ścieżce CTT pomaga badaczowi założyć od zera własną firmę technologiczną – wspiera w budowie biznesplanu, dobiera zewnętrznego CEO zarządzającego spółką (aby naukowiec nie musiał porzucać pracy badawczej) oraz wspiera w zdobyciu pierwszych środków finansowych np. z funduszy Venture Capital.

Do dodatkowej formy zaangażowania CTT zaliczyć można również obsługę formalno-prawna podmiotów zewnętrznych, czyli przedsiębiorców nabywających prawa do technologii lub prawa do korzystania z technologii opracowanych na uczelni.  Sieciowanie ekspertów uczelnianych z partnerami biznesowymi zainteresowanymi wykorzystaniem nowych rozwiązań stanowi również jeden z filarów działalności CTT.

Kto wspiera naukowca w CTT?

Na sukces transferu technologii wpływa praca zespołowa ekspertów o wielu zróżnicowanych kompetencjach. Warto zatem aby zespół skutecznego CTT łączył w sobie umiejętności i wiedzę z pogranicza nauk ścisłych, prawa i finansów. Obecnie najczęściej eksperci zaangażowani w prace i projekty w CTT to przede wszystkim specjaliści ds. własności intelektualnej oraz brokerzy technologii lub specjaliści ds. współpracy z gospodarką. Ci ostatni są odpowiedzialni za budowanie relacji z biznesem. Ich zadaniem jest szeroka identyfikacja problemów technologicznych firm oraz poszukiwanie odpowiednich zespołów badawczych, które mogą te problemy rozwiązać.

Niekiedy wśród osób zaangażowanych w pracę CTT pojawiają się również prawnicy lub rzecznicy patentowi, co niestety jest obecnie rzadkością. Ich częstsze zaangażowanie na stałe mogłoby przynieść realne wsparcie dla przyspieszenia procesów komercjalizacji i współpracy z biznesem. Ochrona własności intelektualnej to nie tylko poprawne wypełnienie wniosku. Rzecznik bada stan techniki, upewnia się, że nikt na świecie nie opatentował już podobnego rozwiązania, a następnie dobiera narzędzia – określa, czy lepszy będzie patent, wzór użytkowy, czy może zachowanie technologii w tajemnicy jako poufne know-how.